Homeros’un ünlü İlyada Destanı’nın 12-13. yüzyıllara tarihlenen bir el yazması nüshası, Topkapı Sarayı’nda Fatih Sultan Mehmet’in kütüphanesinde muhafaza ediliyor. Patrik 2. Gennadios’a ait olduğu değerlendirilen eser, İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Eskiçağ Tarihi Ana Bilim Dalı Başkanı Prof. Dr. Hamdi Şahin tarafından bilimsel incelemeye alındı. Araştırmada, el yazmasının üretim yeri, yazım özellikleri, süslemeleri ve diğer İlyada nüshalarıyla bağlantısına ilişkin önemli bulgular elde edildi.
Patrik 2. Gennadios’un Koleksiyonunda Bulunduğu Değerlendiriliyor
Gerekli izinleri alarak el yazması üzerinde inceleme yapan Prof. Dr. Hamdi Şahin, eserin fiziksel özelliklerini ve tarihsel kayıtlarını araştırdı. Ahşap kapak üzerine baskılı deriyle kaplanan 260 yapraktan oluşan yazma, 26,2 x 19,8 santimetre ölçülerindedir. Kapağın iç bölümünde bulunan kayıtlar, eserin geçmişine ilişkin önemli bilgiler taşıdığı belirlendi. Eski Yunancayla yazılmış mülkiyet notu, el yazmasının Patrik 2. Gennadios’un şahsi koleksiyonunda bulunduğuna işaret ediyor. Aynı bölümdeki Fransızca ve Osmanlıca etiketler, eserin 13. yüzyıla ait olduğu ve Homeros’un İlyada Destanı’nı içerdiği yönünde kayıtlar barındırıyor. Etiketin sol alt kısmında Topkapı Sarayı Tahrir Komisyonu mührü ve envanter numaraları da yer alıyor.
Yazmanın İstanbul’da Hazırlanmış Olabileceği Düşünülüyor
Araştırmada el yazmasının hangi merkezde üretildiğine ilişkin ipuçları ortaya çıkarıldı. Sayfa tasarımı, yazı kalitesi, Homeros’un yaşamını anlatan bölümler ve kapsamlı şerhler, eserin İstanbul merkezli bir yazım atölyesinde çoğaltılmış olabileceğini gösteriyor. Paleografik ve kodikolojik incelemelerde, el yazmasının Orta Bizans dönemi yazma kültürü içindeki yeri, üretim özellikleri ve metinsel yapısı değerlendirildi. Ana metin düzenli, okunaklı ve büyük harflerle yazıldı, çevresindeki geniş boşluklarda ise daha küçük ve sıkışık karakterlerle açıklamalara yer verildi. Başlıkların, büyük harflerin ve kenar notlarına yönlendiren işaretlerin kırmızı mürekkeple yazılması, eserin belirli bir üretim düzeni içinde hazırlandığını kanıtlıyor. Harf birleşimleri, kısaltmalar ve kelime sonlarındaki süslemeler de yazmayı hazırlayan katibin yüksek beceriye sahip olduğunu gösteriyor.
Kırmızı Mürekkep Ve Bezemeler Dikkat Çekiyor
El yazması, yalnızca içeriğiyle değil, görsel düzeniyle de dikkat çekiyor. Kırmızı mürekkeple oluşturulan düğüm ve geçme motifleri, sayfa boyunca uzanan yatay süsleme bantları, bitkisel motiflerle bezeli başlıklar ve büyük harfler, eserin belirgin özellikleri arasında bulunuyor. Bu süslemeler, metin bölümlerini ayırmak ve okuyucunun metindeki geçişleri takip etmesini kolaylaştırmak için kullanıldı. Kenar boşluklarında görülen üçgenler, geometrik diyagramlar ve Grekçe açıklama notları, metindeki kavramların daha iyi anlaşılmasına yardımcı olmaktadır. Ana metin daha büyük ve açık karakterlerle, kenar anlatımları ise daha küçük yazıyla hazırlanarak görsel bir hiyerarşi oluşturuyor. İncelemede, eserin genel olarak iyi korunduğu, ancak 5’inci yaprağın ön yüzü ile 7’nci yaprağın arka yüzünün kenarlarında tahribat bulunduğu kaydedildi. Eksik kısımlar, başka yazma nüshalarla karşılaştırılarak tamamlanmayı bekliyor.
Venetus A Ve Townleyanus Yazmalarıyla Bağlantısı Araştırılıyor
Araştırmanın önemli başlıklarından biri, İstanbul nüshasının diğer İlyada yazmalarıyla ilişkisi olmuştur. Bilim ekibi, eserin 15. yüzyılda Patrik Bessarion tarafından İstanbul’dan götürülerek Venedik’teki Marciana Kütüphanesi’ne bağışlanan 10. ve 11. yüzyıla ait Venetus A ve Townleyanus yazmalarıyla bağlantılı bir ara kopya olabileceğini değerlendiriyor. El yazmasındaki bazı kelimelerin yazılış biçimleri, diğer nüshalardan farklılık göstermekte ve bu durum antik metinlerin aktarımı sırasında yaşanan dil değişimleriyle ilişkili olduğu düşünülmektedir. Filolojik çalışmalar sonucunda, İstanbul nüshasındaki şerhlerin tek bir yazma kaynağından türemediği tespit edilmiştir.
Homeros’un Hayatı Ve İlyada’nın İlk Kitap Özeti Yer Alıyor
El yazmasının 5’inci yaprağında Homeros’un hayatına dair bir bölüm bulunuyor. Bu bölümde, Homeros’un soy ağacı, ebeveynleri ve doğduğu yer hakkında bilgilere yer veriliyor; devamında İlyada Destanı’nın ilk kitabının özeti mevcut. Destanın kendisi ise 7’nci yaprakta başlıyor. Ana metin sayfanın ortasına yerleştirilirken, açıklamalar kenar boşluklarına ve sağ sütuna işlenmiştir. Şerhler, Homeros’un dizelerini yorumlayarak kelimelere açıklık getiriyor ve mitolojik olayların arka planını aydınlatıyor.
Araştırma Bir Makale Hazırlığı Sırasında Başladı
Prof. Dr. Hamdi Şahin, araştırmanın 2026 yılının şubat ayında Homeros hakkında bir makale hazırlarken başladığını ifade etti. Şahin, Homeros’un eserindeki bir kelimenin yanlış yazılmış olabileceğini fark etmesi üzerine incelemelerini derinleştirdi. İlk olarak modern yayınlarla karşılaştırma yaparak bulgularını aradı; bu yöntem yetersiz kalınca el yazmalarına yöneldi. İncelediği nüshanın iki temel bölümden oluştuğunu aktaran Şahin, ilk bölümde Homeros’un hayatı ve soyu ele alınırken, takip eden kısımda İlyada Destanı kitaplarının özetlerine yer verildiğini belirtti. Şahin, metnin sonra gelen şerhlerin dizeleri yorumladığını, kelimelere açıklık getirdiğini ve mitolojik olayları detaylandırdığını ifade etti. El yazmasının 260 folyodan oluştuğunu vurgulayarak, eserin tam bir nüsha olduğunu söyledi: “Eserin tümü elimizde. Yani Homeros’a ait İlyada Destanı’nın tam olarak elimize ulaşmış bir nüshası.”
12-13. Yüzyıla Tarihlenen Nüsha Sonraki Yazmalara Kaynak Olmuş Olabilir
Homeros’un İlyada Destanı’na ait daha eski el yazmalarının bilim dünyası tarafından bilindiğini belirten Şahin, bunların 11 ve 12’nci yüzyıllara tarihlendiğini açıkladı. İnceledikleri İstanbul nüshasını ise 12-13. yüzyıla tarihlendirdiklerini aktaran Şahin, eserin kendisinden sonraki 13, 14 ve 15’inci yüzyıl yazmalarına örnek oluşturmuş olabileceğini dile getirdi. İstanbul nüshasında her folyoda yer alan İlyada dizelerinin sayısının 14 ile 30 arasında değiştiği belirlenmiştir, ancak dizelerin sayfalarda eşit biçimde dağılmadığı da gözlemlenmiştir. Bir yaprakta 15 dize bulunurken, diğerinde bu sayı 30’a kadar çıkabilmektedir. Destanın 7’nci yapraktan itibaren başladığı ve son kitabın son dizesine kadar eksiksiz biçimde devam ettiği ifade edilmektedir. Kitaplar arasındaki bölümlerin kırmızı boya ve bantlarla ayrıldığı, bazı bölümlerin iç içe geçmiş konsantrik dairelerle daha belirgin hale getirildiği belirtildi.
“Bu Eser Dünyada Hiçbir Şekilde Çalışılmamış”
İncelemenin bilim dünyası açısından önemine değinen Şahin, el yazmasının Fatih Sultan Mehmet’in şahsi kitaplığında bulunmasının ve İstanbul’da korunmasının büyük bir değer taşıdığını vurguladı. İstanbul nüshasının diğer yazmalar arasındaki konumunu da göz önünde bulundurarak, eseri dünyada daha önce bilimsel olarak incelenmemiş bir çalışma olarak tanımladı. Şahin, şu değerlendirmeyi yaptı: “Bizim el yazmamız ki buna İstanbul’un adını verdik, erken dönem kopyalarla 14-15. yüzyıl kopyalarının tam arasına oturmaktadır. Bu nedenle bizim kopyamızdan sonra üretilen kopyalara örnek oluşturmuş olabileceğini tahmin ediyoruz. Bu eser dünyada hiçbir şekilde çalışılmamış bir eser. Biz kamuoyuyla bunu ilk kez paylaşıyoruz.”
İlk yorum yapan olun